MIT: мээ сөзсүз эле сөз менен ойлонбойт
Сиз сөз менен ойлойсузбу? Илим муну толук тастыктабайт
Элестетиңиз: сиз табышмак чечип жатып, жоопту аны сөз менен айтып жетишкенге чейин эле тапканыңызды түшүндүңүз. Бул элес да эмес, кокустук да эмес. Массачусетс технологиялык институтунун нейроокумуштуулары жакында адам акылы тууралуу эң негизги түшүнүктөрдүн бирин түп-тамырынан өзгөрткөн изилдөөнү жарыялашты: тил менен логикалык ой жүгүртүү — бул мээнин таптакыр эки башка системасы. Алар бири-биринен көз карандысыз иштейт. Бул болсо интеллект тууралуу ойлорубуздун дээрлик баарын өзгөртөт.
Окумуштуулар так эмне ачышты
Көп убакыт бою ой жүгүртүү — бул ички сүйлөө деген түшүнүк үстөмдүк кылып келген. Биз сөздөр менен ойлонобуз, башыбызда сүйлөмдөрдү курабыз, дал ушул тил бизге ой корутууга мүмкүндүк берет деп эсептелген. Бул көз карашты Витгенштейнден Хомскийге чейинки философтор колдогон. Бирок MITтин маалыматтары мунун тескерисин көрсөтөт.
Функционалдык МРТны жана так калибрленген тапшырмаларды колдонуп, изилдөөчүлөр катышуучуларга логикалык маселелерди беришкен — айрымдары тил аркылуу берилсе, башкалары таптакыр сөзсүз, визуалдык түрдө көрсөтүлгөн. Натыйжада мээнин тилге жооп берген аймактары — белгилүү Брока жана Вернике зоналары — логикалык маселелерди чечүү учурунда дээрлик активдешкен эмес. Анын ордуна таптакыр башка нейрондук тармактар ишке кирген.
Мээ ой жүгүрткөн. Жыйынтык чыгарган. Логикалык чынжырларды курган. Мунун баарын болсо бир да сөзсүз аткарган.
Бул интеллектти түшүнүү үчүн эмне үчүн маанилүү
Эгер ой жүгүртүү тилге көз каранды болбосо, анда вербалдык тапшырмаларга негизделген салттуу IQ тесттери адамдын когнитивдик жөндөмдөрүнүн бир бөлүгүн гана өлчөйт. Вербалдык эмес интеллект — абстракттуу ой жүгүртүү, мейкиндиктик талдоо, сөзсүз логика жөндөмү — көмөкчү көндүм эмес, акылдын өзүнчө жана толук кандуу формасы болуп чыгат.
Бул көптөрүбүз интуитивдүү сезип жүргөн нерсени түшүндүрөт: улуу математиктер, шахматчылар жана музыканттар көп учурда эң мыкты «ойлору» сөз түрүндө эмес, образ, түзүлүш, сезим түрүндө келерин айтышат. Эйнштейн өзү образдар жана булчуңдук сезимдер менен ойлонуп, анан гана аны тилге айлантканын белгилүү түрдө айткан. Эми бул сөздөрдүн нейробиологиялык ырастоосу бар.
Тил — ой жүгүртүүнүн эмес, баарлашуунун куралыбы?
Изилдөөнүн авторлору тилдин эволюциялык ролу, сыягы, биринчи кезекте коммуникативдик болгон, ал эми когнитивдик эмес деп болжолдошот. Башкача айтканда, сүйлөө ойлорду жаратуу үчүн эмес, аларды башкалар менен бөлүшүү үчүн өнүккөн. Кыязы, акыл тил пайда боло электе эле «иштөөгө даяр» болгон.
Муну инсульттан кийинки сүйлөө бузулушу — оор афазиясы бар адамдарды байкоо да күтүлбөгөндөй ырастайт. Алардын көбү сүйлөө жана сөздү түшүнүү жөндөмүн жоготот, бирок логикалык маселелерди чечүү, шахмат ойноо, мейкиндикте багыт алуу жөндөмүн сактап калат. Мурда бул табышмак катары кабыл алынчу. Эми болсо — жаңы теориянын далили.
Бул жеке сиз үчүн эмнени билдирет
Бул ачылыштан чыккан практикалык жыйынтыктар биринчи караганда көрүнгөндөн да так:
- Вербалдык ой жүгүртүүгө гана таянбаңыз. Эгер сиз сөздөргө жана формулировкаларга «такалып» калсаңыз, схемаларга, сүрөттөргө өтүп көрүңүз же жөн гана өзүңүзгө «үнсүз ойлонууга» мүмкүнчүлүк бериңиз — ички монологсуз. Бул жалкоолук эмес, мээнин башка иштөө режими.
- Вербалдык эмес практикалар интеллектти өнүктүрөт. Шахмат, табышмактар, музыка, математика, программалоо — мунун баары тилден көз карандысыз логикалык ой жүгүртүүгө жооп берген нейрондук тармактарды машыктырат.
- Кантип окуганыңызды кайра карап чыгыңыз. Эгер сиз аныктамаларды жаттап, бирок түзүлүштү сезбей жатсаңыз, анда тилдик системаны ашыкча жүктөп, ой жүгүртүү системасын дээрлик иштетпей жаткан болушуңуз мүмкүн. Схемалар, окшоштуктар, визуалдаштыруу натыйжалуураак болушу мүмкүн.
- Үнсүз медитациянын нейробиологиялык мааниси бар. Ички үндү атайын «өчүргөн» практикалар маалыматты вербалдык эмес иштетүүгө ресурстарды бошотушу мүмкүн.
Эми илимдин алдында турган чоң суроо
Эгер акыл тилден өзүнчө жашаса, анда IQ тестин өткөргөндө биз так эмнени өлчөп жатабыз? Окумуштуулар «интеллект» түшүнүгү азыркы абалында өтө тар эмес бекен деп барган сайын көбүрөөк талашып жатышат. MITтин изилдөөсү бул талашка олуттуу жүйө кошот: балким, жер жүзүндөгү эң акылдуу адамдар эч качан биз ой жүгүртүүнү элестеткендей ойлонушкан эмес.
Бул болсо ойлонууга негиз берет. Мүмкүн болсо, сөзсүз.