MIT: майна метавонад бе калимаҳо фикр кунад

Шумо бо калимаҳо фикр мекунед? Илм мегӯяд: на он қадар

Тасаввур кунед, ки шумо муамморо ҳал мекунед ва ногаҳон мефаҳмед, ки ҷавобро ҳанӯз пеш аз он ки онро бо калимаҳо баён кунед, ёфта будед. Ин на хаёл асту на тасодуф. Нейроолимони Донишкадаи технологии Массачусетс тоза таҳқиқоте нашр карданд, ки яке аз тасаввуроти бунёдӣ дар бораи зеҳни инсонро зеру забар мекунад: забон ва тафаккури мантиқӣ ду низоми комилан гуногуни майна мебошанд. Онҳо аз ҳамдигар мустақилона амал мекунанд. Ва ин қариб ҳама чизеро, ки мо дар бораи зеҳн фикр мекардем, тағйир медиҳад.

Олимон маҳз чиро кашф карданд

Муддати дароз ақидае ҳукмфармо буд, ки тафаккур — ин нутқи дохилӣ аст. Мо бо калимаҳо фикр мекунем, дар сар ҷумла месозем ва маҳз забон ба мо имкон медиҳад, ки мулоҳиза кунем. Ин нуқтаи назарро файласуфон аз Витгенштейн то Хомский тарафдорӣ мекарданд. Аммо маълумоти MIT баръаксро нишон медиҳад.

Бо истифода аз МРТ-и функсионалӣ ва вазифаҳои дақиқ танзимшуда, муҳаққиқон ба иштирокчиён масъалаҳои мантиқӣ пешниҳод карданд — баъзеашон бо забон ифода шуда буданд, баъзеи дигар бошад, комилан бе калима, ба таври визуалӣ нишон дода шуданд. Маълум шуд, ки минтақаҳои забонии майна — ҳамон минтақаҳои маъруфи Брока ва Вернике — ҳангоми ҳалли масъалаҳои мантиқӣ қариб фаъол намешуданд. Ба ҷои ин шабакаҳои тамоман дигари нейронӣ фаъол мешуданд.

Майна мулоҳиза мекард. Хулоса мебаровард. Занҷирҳои мантиқӣ месохт. Ва ҳамаи инро — бе як ҳам калима анҷом медод.

Чаро ин барои дарки зеҳн муҳим аст

Агар тафаккур аз забон вобаста набошад, пас тестҳои анъанавии IQ, ки бар супоришҳои вербалӣ сохта шудаанд, танҳо қисме аз қобилиятҳои маърифатии инсонро чен мекунанд. Зеҳни ғайривербалӣ — қобилияти тафаккури абстрактӣ, таҳлили фазоӣ, мантиқи бе калима — на маҳорати ёрирасон, балки шакли ҷудогона ва комили ақл будааст.

Ин чизеро шарҳ медиҳад, ки бисёре аз мо онро ба таври интуитивӣ ҳис мекардем: риёзидонони бузург, шатранҷбозон ва навозандагон аксар вақт мегӯянд, ки беҳтарин «фикрҳояшон» дар шакли образ, сохтор ва эҳсос меоянд, на калима. Эйнштейн бо иқрори худ машҳур аст, ки ӯ бо образҳо ва эҳсосоти мушакӣ фикр мекард ва танҳо баъд онро ба забон мегузаронд. Акнун ин иқрор тасдиқи нейробиологӣ ҳам дорад.

Забон — воситаи муошират аст, на тафаккур?

Муаллифони таҳқиқот фарз мекунанд, ки нақши эволютсионии забон пеш аз ҳама муоширатӣ будааст, на маърифатӣ. Яъне нутқ барои он рушд кардааст, ки мо тавонем фикрҳои худро бо дигарон мубодила кунем, на барои он ки худи фикрҳоро ба вуҷуд орем. Ба назар мерасад, ки ақл ҳанӯз пеш аз пайдоиши забон «омодаи кор» будааст.

Инро мушоҳидаҳо бар одамони гирифтори афазияи шадид — ихтилоли нутқ баъди сактаи мағзӣ — низ ғайричашмдошт тасдиқ мекунанд. Бисёре аз онҳо қобилияти сухан гуфтан ва фаҳмидани калимаҳоро аз даст медиҳанд, аммо қобилияти ҳалли масъалаҳои мантиқӣ, бозии шатранҷ ва самтёбӣ дар фазоро нигоҳ медоранд. Пештар инро муаммо мешумориданд. Акнун — тасдиқи назарияи нав.

Ин барои шахсан шумо чӣ маъно дорад

Хулосаҳои амалӣ аз ин кашф аз он чи дар назари аввал менамояд, мушаххастаранд:

  • Танҳо ба тафаккури вербалӣ такя накунед. Агар шумо дар калимаҳо ва ифодаҳо «дармонда» бошед, кӯшиш кунед ба схемаҳо, расмҳо гузаред ё танҳо ба худ иҷозат диҳед, ки «хомӯш фикр кунед» — бе монологи дохилӣ. Ин танбалӣ нест, ин реҷаи дигари кори майна аст.
  • Машқҳои ғайривербалӣ зеҳнро рушд медиҳанд. Шатранҷ, муаммоҳо, мусиқӣ, риёзиёт, барномасозӣ — ҳамаи ин шабакаҳои нейрониеро тамрин медиҳанд, ки барои тафаккури мантиқии мустақил аз забон масъуланд.
  • Бознигарӣ кунед, ки чӣ гуна меомӯзед. Агар шумо таърифҳоро аз ёд кунед, вале сохторро ҳис накунед, эҳтимол низоми забониро аз ҳад зиёд бор мекунед ва низоми тафаккурро қариб дастнохӯрда мемонед. Схемаҳо, қиёсҳо ва визуализатсия метавонанд самараноктар бошанд.
  • Медитатсияи хомӯшӣ маънои нейробиологӣ дорад. Амалиёте, ки дар он шумо қасдан «овози дохилӣ»-ро хомӯш мекунед, метавонад барои коркарди ғайривербалии иттилоот захираҳоро озод кунад.

Саволи бузурге, ки ҳоло пеши илм меистад

Агар ақл ҷудо аз забон вуҷуд дошта бошад, пас вақте мо тестҳои IQ мегузаронем, дар асл чиро чен мекунем? Олимон ҳарчи бештар баҳс мекунанд, ки оё мафҳуми «зеҳн» дар шакли кунунии худ аз ҳад танг нест. Таҳқиқоти MIT ба ин баҳс як далели ҷиддӣ меафзояд: шояд одамони аз ҳама боақли сайёра ҳеҷ гоҳ он гуна фикр накардаанд, ки мо одат кардаем тафаккурро тасаввур кунем.

Ва ин — сабаби андеша кардан аст. Беҳтараш бе калима.